Aktualności
2010-06-24
Federacyjna dLibra
Biblioteki cyfrowe w sieci PIONIER.
Historia rozwoju bibliotek cyfrowych w sieci PIONIER sięga roku 1996, kiedy to Poznańskie Centrum Superkomputerowo - Sieciowe (PCSS) rozpoczęło prace badawcze związane z tematyką bibliotek cyfrowych. Efektem tych prac był prototyp systemu do budowy bibliotek cyfrowych.

W roku 1999, na podstawie zebranych doświadczeń, PCSS rozpoczęło prace nad budową pierwszego polskiego oprogramowania do tworzenia bibliotek cyfrowych – systemu „dLibra”. Po uruchomieniu w 2001 roku programu
PIONIER („Polski Internet Optyczny - Zaawansowane Aplikacje, Usługi i Technologie dla Społeczeństwa Informacyjnego”)
oprogramowanie dLibra rozwijane było jako jeden z jego projektów w obszarze econtent.

Pierwszą biblioteką cyfrową wykorzystującą oprogramowanie dLibra była Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa, której
uruchomienie było efektem współpracy PCSS oraz Poznańskiej Fundacji Bibliotek Naukowych (PFBN). W następnych latach
uruchamiane były kolejne biblioteki cyfrowe, tworząc razem polską platformę rozproszonych bibliotek cyfrowych.
Aktualnie w Polsce uruchomionych jest ponad 40 publicznie dostępnych bibliotek cyfrowych, z których około 90% wykorzystuje oprogramowanie dLibra.

Ze względu na charakter organizacyjny biblioteki cyfrowe w Polsce możemy podzielić na instytucjonalne oraz  regionalne. Instytucjonalne biblioteki cyfrowe prowadzone są zazwyczaj przez jedną instytucję. Umieszczane w niej obiekty cyfrowe związane są najczęściej z aktualną działalnością i historią tej instytucji. Zarówno opieka merytoryczna nad biblioteką oraz techniczna nad systemem informatycznym spoczywa na barkach tej konkretnej instytucji.  Przykładami mogą tu być biblioteki cyfrowe wielu uczelni wyższych (m.in. Uniwersytetu Wrocławskiego i Warszawskiego, Politechniki Warszawskiej czy Politechniki Lubelskiej) oraz innych instytucji państwowych (Biblioteka Cyfrowa Centralnego Ośrodka Doskonalenia Nauczycieli, http://bc.codn.edu.pl /) czy nawet organizacji pozarządowych takich jak fundacje (np. Publiczne Cyfrowe Archiwum Agnieszki Osieckiej, http://www.archiwumagnieszkiosieckiej.
pl/). W grupie instytucjonalnych bibliotek cyfrowych wyróżnia się Wirtualny Księgozbiór Federacji Bibliotek Kościelnych
FIDES (http://digital. fides.org.pl/), którego zawartość jest współtworzona przez wszystkie biblioteki wchodzące w skład Federacji (obecnie jest ich ponad 80). Regionalne biblioteki cyfrowe mają nieco inny charakter. Tworzone są najczęściej z myślą o digitalizacji dziedzictwa kulturowego i naukowego danego regionu oraz dziedzictwa narodowego.
Współtworzone są przez różnorodne instytucje regionu, takie jak biblioteki uczelni publicznych i prywatnych, biblioteki
publiczne, muzea, archiwa, organizacje kultury, a nawet osoby prywatne. Z tego względu charakter, a przez to także
zasoby takich bibliotek cyfrowych, są bardzo różnorodne, choć w większości związane tematycznie z określonym regionem kraju. Model działań technicznomerytorycznych wzorowany jest najczęściej na tym wypracowanym przy powstawaniu Wielkopolskiej Biblioteki Cyfrowej. W modelu tym regionalne naukowe centrum sieciowe czy obliczeniowe
opiekuje się systemem bibliotekicyfrowej od strony technicznej, natomiast współtworzące bibliotekę cyfrową
regionalne instytucje kultury i nauki, z jedną koordynującą wszystkie działania, kierują rozwojem biblioteki.

Wraz z dynamicznym rozwojem bibliotek cyfrowych i równie dynamicznym wzrostem dostępnych w nich zasobów cyfrowych, pojawiły się nowe wyzwania związane z wykorzystaniem i szeroką popularyzacją zasobów bibliotek cyfrowych.
Początkowo działania te skupiły się na automatycznej okresowej komunikacji pomiędzy bibliotekami cyfrowymi
w celu wymiany informacji o udostępnianych zasobach. Dalszy wzrostem liczby bibliotek cyfrowych i udostępnianych
w nich zasobów, był podstawą do rozpoczęcia w 2006 roku budowy nowych, zaawansowanych usług informacyjnych
opartych na funkcjonujących w sieci PIONIER rozproszonych bibliotekach cyfrowych. Efektem tych działań było
uruchomienie w czerwcu 2007 roku PCSS serwisu Federacji Bibliotek Cyfrowych (FBC, http://fbc.pionier.net.pl/).
Misją tego serwisu jest ułatwienie wykorzystania zasobów polskich bibliotek cyfrowych i repozytoriów, zwiększenie
widoczności i popularyzacja ich zasobów w Internecie oraz udostępnienie użytkownikom Internetu i twórcom bibliotek cyfrowych nowych, zaawansowanych usług siecio- wych opartych na tych zasobach. W ramach FBC znajdują się takie usługi jak wyszukiwanie rozproszonych zasobów cyfrowych, wykrywanie potencjalnych duplikatów obiektów cyfrowych,
przeglądanie planów digitalizacji bibliotek czy lokalizacja obiektów cyfrowych na podstawie ich unikalnych identyfikatorów. Usługi FBC oparte są na otwartych i powszechnie uznanych standardach komunikacyjnych, co daje dużą elastyczność (np. przy przyłączaniu nowych bibliotek cyfrowych) i naturalną interoperacyjność tego serwisu.

Działania w obszarze bibliotek cyfrowych prowadzone są przez PCSS w ścisłej współpracy z instytucjami tworzącymi biblioteki cyfrowe i ich zasoby. Jednym z forów tej współpracy są organizowane przez PCSS od 2004 roku coroczne spotkania w ramach kolejnych edycji warsztatów „Biblioteki Cyfrowe”. Ponadto w roku 2008 PCSS, Biblioteka
Kórnicka PAN oraz PFBN zorganizowały pierwszą konferencję „Polskie Biblioteki Cyfrowe”. Prowadzone w ramach tych
spotkań dyskusje kreują w znacznej mierze kierunki rozwoju polskiej platformy rozproszonych bibliotek cyfrowych. Niewątpliwie pośrednim efektem tego rodzaju spotkań i działań PCSS w obszarze bibliotek cyfrowych, było podpisanie 28 maja 2008r. w Ośrodku Nauki PAN w Poznaniu porozumienia o współpracy wielu polskich bibliotek cyfrowych. W efekcie zawiązane zostało konsorcjum „Polskie Biblioteki Cyfrowe”, którego głównym zadaniem jest koordynacja prac związanych z rozwojem krajowych zasobów cyfrowych.

Poza szeroko zakrojonymi działaniami badawczo-rozwojowymi w Polsce, PCSS prowadzi aktywne działania mające
na celu popularyzację polskich zasobów cyfrowych w Europie i na świecie. Realizowane jest to poprzez wystąpienia
na międzynarodowych konferencjach oraz współpracę międzynarodową w szeregu inicjatyw i projektów europejskich.
Konferencje, na których wygłaszano referaty, prowadzono warsztaty, czy prezentowano plakaty to m. in. tak znaczące
w środowisku bibliotek cyfrowych wydarzenia jak CERN Workshop on Innovations in Scholarly Communication
(udział od roku 2004), amerykańska Joint Conference on Digital Libraries (udział od roku 2008) czy wreszcie European Conference on Research and Advanced Technology in Digital Libraries (udział od roku 2002). PCSS uczestniczy w szeregu projektów europejskich związanych z szeroko rozumianą tematyką bibliotek cyfrowych takich jak ENRICH, EuropeanaLocal, Interedition (wypracowanie wytycznych odnośnie rozwoju infrastruktury technicznej dla grupowej pracy nad edycją, analizą, publikowaniem i wizualizowaniem tekstów będących przedmiotem badań  literackich) czy Access IT (wsparcie rozwoju bibliotek cyfrowych w Serbii, Grecji i Turcji).

Dostępny obecnie w sieci PIONIER zasób około 300 000 obiektów cyfrowych jest nieustannie powiększany dzięki
współpracy kilkuset instytucji kultury w Polsce. Zasób ten jest efektem wieloletnich wysiłków i współpracy instytucji
nauki i kultury, wysiłków zorientowanych na wzbogacanie usług i możliwości oferowanych społeczeństwu informacyjnemu. Dzięki sieci PIONIER te zasoby mogą być wykorzystywane zarówno w środowisku naukowym, jaki i w edukacji czy poprzez osoby indywidualne.

Tomasz Parkoła, PCSS
Marcin Werla, PCSS