Aktualności
2010-06-29
EuropeanaLocal
Rola projektu w europejskiej infrastrukturze bibliotek cyfrowych
Komisja Europejska od wielu lat inicjuje i prowadzi działania mające na celu wsparcie rozwoju gospodarki opartej na wiedzy i rozwoju społeczeństwa informacyjnego. Jednym z efektów tych działań było przygotowanie warunków do rozpoczęcia prac w kierunku umożliwienia szerokiego cyfrowego dostępu do zasobów kulturowych.

Poszczególne kraje Europy, w ramach prowadzonych przez siebie programów i projektów digitalizacyjnych, stworzyły i tworzą wiele serwisów internetowych umożliwiających dostęp do wybranych wycinków tego dziedzictwa. Są to zazwyczaj konkretne kolekcje tematyczne lub szczególnie cenne zasoby wybranych instytucji. W wystosowanym 25 sierpnia 2005 roku liście, skierowanym do Komisji Europejskiej, władze sześciu krajów (w tym również Polski) zasygnalizowały potrzebę stworzenia wirtualnej biblioteki europejskiej dającej szeroki i otwarty dostęp do europejskiego dziedzictwa kulturowego i naukowego. Powstanie tego listu zostało zainicjowane przez wcześniejsze wypowiedzi dyrektora francuskiej biblioteki narodowej, zauważającego postępującą monopolizację Internetu przez firmę Google oraz masowe skanowanie i udostępnianie przez tę firmę praktycznie wyłącznie anglojęzycznych (w większości amerykańskich) książek i innych obiektów dziedzictwa kulturowego. Przy skali prac Google, brak intensywnych i skoordynowanych działań, mających na celu udostępnienie i popularyzację w Internecie dziedzictwa innych kultur, mógłby doprowadzić w niedalekiej przyszłości do zaniku tych kultur w świecie cyfrowym. Myśli zawarte we wspomnianym liście znalazły swoje odbicie w ogłoszonej również w 2005 roku inicjatywie Komisji Europejskiej nazwanej „i2010 Digital Libraries”, która dała początek współfinansowaniu przez Komisję Europejską serii projektów realizujących kolejne fragmenty Europejskiej Biblioteki Cyfrowej „Europeana”.

Pierwszy z tych projektów nazywał się EDLnet i był realizowany w okresie od lipca 2007 do czerwca 2009 r. Jego uczestnikami było około 90 instytucji z wszystkich krajów Unii Europejskiej. Jedynym reprezentantem Polski była Biblioteka Narodowa. Projekt ten finansowany był w ramach programu eContentPlus, a jednym z jego efektów było uruchomienie w listopadzie 2008 roku pierwszego prototypu Europeany, dostępnego pod adresem http://europeana.eu.

Agregacja najlepsza dla sieci europejskich bibliotek cyfrowych


Obecnie główne działania związane z rozwojem Europeany realizowane są w ramach projektów Europeana v1.0 (działania organizacyjne, rozwój modelu biznesowego, problematyka IPR itd.) oraz EuropeanaConnect (działania techniczne i badawczo-rozwojowe). Docelowo Europeana ma ułatwić dostęp do dziedzictwa kulturowego i naukowego z tysięcy instytucji rozproszonych w Europie. Taka skala współpracy wymaga wypracowania specjalnego modelu organizacyjnego. Nie ma bowiem fizycznej możliwości, aby Fundacja EDL (organizacja oficjalnie odpowiedzialna za utrzymanie i rozwój Europeany) utrzymywała bezpośredni kontakt ze wszystkimi instytucjami, które pragną przyłączyć się do Europeany. W celu praktycznego zrealizowania tak szerokiej współpracy zdecydowano się na przyjęcie wielopoziomowego modelu pozyskiwania metadanych rozproszonych obiektów cyfrowych przedstawionego na rysunku. Model ten zakłada tworzenie agregatorów, czyli serwisów odpowiedzialnych za gromadzenie (agregowanie) metadanych z bibliotek cyfrowych i przekazywanie ich agregatorom wyższego poziomu, przy czym najwyższy poziom tej struktury stanowić ma przestrzeń informacyjna Europeany.

Wstępnie założono, że instytucje o charakterze narodowym (biblioteki, muzea, archiwa) będą udostępniały metadane swoich obiektów cyfrowych dedykowanym agregatorom przyłączonym bezpośrednio do Europeany. W tym celu wykorzystano funkcjonującą od marca 2005 Bibliotekę Europejską (The European Library) oraz powołano dwa nowe projekty: ATHENA (dedykowana dla muzeów narodowych) oraz APEnet (przeznaczony dla archiwów). Założono, że metadane z pozostałych instytucji pozyskiwane będą poprzez agregatory dziedzinowe (skupiające się na obiektach związanych z konkretną tematyką) oraz agregatory regionalne lub krajowe, nie wyróżniające konkretnej tematyki, lecz łączące metadane z instytucji znajdujących się na określonym obszarze geograficznym. Agregatory tematyczne rozwijane są m.in. w ramach projektów takich jak BHL Europe, który skupia się na dziedzictwie naturalnym. W celu wsparcia rozwoju agregatorów obejmujących swoim działaniem lokalne i regionalne instytucje kultury i nauki powołano projekt EuropeanaLocal. Głównym celem projektu jest zwiększenie możliwości zautomatyzowanego użycia w zewnętrznych usługach sieciowych metadanych i treści cyfrowych dostępnych w instytucjach lokalnych i regionalnych oraz doprowadzenie do stworzenia sieci regionalnych agregatorów będących w stanie połączyć się z Europeaną. Projekt ten finansowany jest w ramach programu eContentPlus przez okres 3 lat od czerwca 2008 roku. Polskim koordynatorem projektu jest Poznańskie Centrum Superkomputerowo-Sieciowe (PCSS), a prowadzona przez PCSS Federacja Bibliotek Cyfrowych (FBC, http://fbc.pionier. net.pl) doskonale wpisuje się w wypracowany przez Europeanę model agregacji metadanych.

Federacja usług to więcej niż agregacja metadanych


Federacja Bibliotek Cyfrowych agreguje obecnie metadane z ponad 40 regionalnych i instytucjonalnych bibliotek cyfrowych, obejmując swoim zasięgiem w sumie kilkaset instytucji kultury i nauki z całej Polski. Łączna liczba obiektów cyfrowych, które dostępne są poprzez FBC to około 300 000. W modelu tym wyróżniamy dwa poziomy agregacji. Pierwszy poziom to regionalne biblioteki cyfrowe, które agregują obiekty i metadane od wielu różnych dostawców treści – bibliotek, archiwów, muzeów i innych instytucji danego regionu. Drugi poziom agregacji to Federacja Bibliotek Cyfrowych, która pobiera metadane obiektów cyfrowych zgromadzonych w regionalnych i instytucjonalnych bibliotekach cyfrowych. Na podstawie tych metadanych FBC udostępnia nowe usługi (jak chociażby wyszukiwanie czy lokalizacja obiektów cyfrowych). Ponadto FBC jest w stanie przekazywać zagregowane metadane do serwisów takich jak Europeana. Każdy z wymienionych poziomów agregacji zrealizowany jest w oparciu o protokół OAI-PMH, a połączenie z Europeaną jest obecnie w fazie testów końcowych przed rozpoczęciem stałej współpracy. W ramach tych prac opracowano zautomatyzowany proces normalizacji i wzbogacenia agregowanych metadanych, tak aby spełniały one wytyczne związane ze schematem Europeana Semantic Elements.

Opisana powyżej koncepcja architektury dla infrastruktury bibliotek cyfrowych budowanej w sieci PIONIER zaprezentowana została publicznie w listopadzie 2005 roku, podczas drugich warsztatów „Biblioteki cyfrowe”. Konsekwentna implementacja tej koncepcji, zarówno na poziomie bibliotek cyfrowych, jak i powyżej nich, doprowadziła do sytuacji, w której Polska jako jeden z niewielu krajów Europy ma infrastrukturę sieciowych usług bibliotek cyfrowych w pełni zgodną z najnowszą koncepcją budowy Europeany, wypracowaną w roku 2008. Obecnie w stadium prototypu są prace mające na celu agregowanie na poziomie FBC nie tylko metadanych obiektów cyfrowych, ale również informacji o strukturze tych obiektów, z uwzględnieniem charakterystyki wydawnictw ciągłych i wielotomowych, wielu wydań i unikalnych egzemplarzy poszczególnych publikacji czy wreszcie zróżnicowanych tematycznych kolekcji tworzonych w poszczególnych bibliotekach cyfrowych. Prace te mają na celu m.in. przygotowanie sieci polskich bibliotek cyfrowych do nowego obiektowego schematu metadanych, nad którym prace rozpoczął niedawno zespół Europeany.

Cezary Mazurek, PCSS
Marcin Werla, PCSS